Tư duy phân kỳ là gì? Cách để phát triển tư duy phân kỳ ở trẻ

Có bao giờ các con tự hỏi: “Tại sao mình có thể nghĩ ra nhiều ý tưởng hay ho đến vậy? Tại sao mình có thể vẽ ra đủ thứ mà không ai nghĩ tới?” Đó chính là lúc siêu năng lực đặc biệt của bộ não đang hoạt động đó – gọi là Tư duy phân kỳ!

1. Tư duy phân kỳ là gì?

Hãy tưởng tượng thế này nhé: Nếu ba mẹ hỏi con “Làm sao để trang trí căn phòng cho thật đẹp?”, Tư duy phân kỳ sẽ giúp con nghĩ ra: “Mình có thể vẽ tranh treo tường, mình có thể dán sticker hình sao, mình có thể xếp gấu bông thật xinh, hay mình có thể làm đèn lồng giấy…” – cứ thế, ý tưởng cứ tuôn ra không ngừng, thật là “đã” phải không nào?

Tư duy phân kỳ (Divergent Thinking) là một quá trình tư duy phi tuyến tính, không bị gò bó, cho phép bộ não của chúng ta tạo ra vô số ý tưởng, giải pháp đa dạng, độc đáo và khác biệt cho cùng một vấn đề. 

Đây chính là khả năng của bộ não chúng ta được tự do bay nhảy, không sợ sai, không sợ ý tưởng lạ lùng. Càng nhiều ý tưởng, càng nhiều điều bất ngờ thú vị có thể xảy ra đó!

2. Đặc điểm của Tư duy phân kỳ

Tư duy phân kỳ thường biểu hiện qua các đặc điểm sau:

• Tính lưu loát (Fluency): Khả năng tạo ra một lượng lớn ý tưởng trong một khoảng thời gian ngắn.
• Tính linh hoạt (Flexibility): Khả năng tạo ra các ý tưởng thuộc nhiều loại hoặc danh mục khác nhau, thay vì chỉ tập trung vào một hướng duy nhất.
• Tính độc đáo (Originality): Khả năng đưa ra những ý tưởng mới lạ, bất ngờ, ít người nghĩ tới.
• Tính chi tiết (Elaboration): Khả năng phát triển, mở rộng và thêm thắt chi tiết vào các ý tưởng ban đầu.

3. Anh em của Tư duy phân kỳ – Tư duy hội tụ

Bên cạnh Tư duy phân kỳ, chúng ta còn có Tư duy hội tụ (Convergent Thinking). Nếu Tư duy phân kỳ là việc “phát tán” ý tưởng ra thật nhiều, thì Tư duy hội tụ lại là việc “gom góp” lại.

Tư duy hội tụ giúp chúng ta nhìn vào tất cả những ý tưởng đã có, rồi chọn lọc xem cái nào là tốt nhất, phù hợp nhất để thực hiện. Giống như khi con đã nghĩ ra 10 cách trang trí phòng, giờ con sẽ chọn ra 2-3 cách mà con thích nhất và có thể làm được.

Tóm lại, chúng khác nhau thế nào?

• Tư duy phân kỳ: Là lúc con thoải mái mơ mộng, nghĩ ra thật nhiều thứ.
• Tư duy hội tụ: Là lúc con chọn ra ý tưởng hay ho nhất để biến thành sự thật.

Cả hai đều rất quan trọng, giống như hai cánh của một chú chim vậy đó, giúp chú chim bay lượn trên bầu trời sáng tạo!

Phân biệt giữa tư duy phân kỳ và tư duy hội tụ

Phân biệt giữa tư duy phân kỳ và tư duy hội tụ? Lập bảng 3 cột

 

Ví dụ	Là lúc con thoải mái mơ mộng, nghĩ ra thật nhiều thứ Liệt kê 100 công dụng của một chiếc kẹp giấy	Là lúc con chọn ra ý tưởng hay ho nhất để biến thành sự thật. Chọn công dụng hiệu quả nhất của chiếc kẹp giấy

 

Ví dụ thực tế:

• Tư duy phân kỳ: Khi bé được yêu cầu vẽ một con vật ngoài hành tinh, bé có thể nghĩ ra con vật có 3 mắt, 5 chân, màu tím, biết bay và nói chuyện được… (vô vàn ý tưởng).
• Tư duy hội tụ: Sau khi nghĩ ra nhiều con vật ngoài hành tinh, bé sẽ chọn ra con vật mà bé thấy ưng ý nhất, dễ vẽ nhất hoặc phù hợp nhất với câu chuyện bé muốn kể.

4.Lợi ích của tư duy phân kỳ?

• Sáng tạo không giới hạn, trí tưởng tượng bay cao, bé sẽ luôn có những ý tưởng mới mẻ cho mọi thứ.
• Giải quyết vấn đề siêu thông minh: Khi gặp khó khăn, con sẽ tìm được nhiều cách để vượt qua.
• Dễ dàng thích nghi: Con sẽ không sợ những điều mới lạ, mà còn tìm cách biến chúng thành điều thú vị.

Dù đôi khi, việc có quá nhiều ý tưởng cũng có thể khiến con hơi “loay hoay” một chút, nhưng đó là điều rất bình thường khi bộ não đang làm việc hết công suất đó ba mẹ và các bé ạ!

5. Cách phát triển tư duy phân kỳ cho con

Để giúp con nuôi dưỡng và phát triển tư duy phân kỳ, ba mẹ có thể làm những điều đơn giản nhưng rất hiệu quả sau đây:

1. Cùng con “động não” thật vui!

Hãy cùng con chơi trò “động não” nhé! Khi con muốn vẽ gì đó, hay nghĩ về một câu chuyện, hãy khuyến khích con nói ra thật nhiều ý tưởng, dù có vẻ không liên quan. Ba mẹ đừng vội vàng nói “Cái này không được đâu con” nhé, cứ để con thoải mái thể hiện. Càng nhiều ý tưởng ban đầu, con càng có nhiều lựa chọn sau này!

2. Biến ý tưởng thành hình trên giấy

Hãy chuẩn bị sẵn giấy bút (hoặc máy tính bảng, iPad nếu bé thích vẽ digital) để con có thể viết, vẽ, hay phác thảo ngay những ý tưởng vừa nảy ra. Việc nhìn thấy ý tưởng hiện hữu sẽ giúp con cảm thấy hứng thú hơn và dễ dàng sắp xếp chúng.

3. Luyện vẽ sơ đồ tư duy (Mindmap)

Đây chính là một cách tuyệt vời để “dọn dẹp” và “sắp xếp” những ý tưởng bay bổng của con! 

• Mindmap là gì? Nó giống như một “bản đồ kho báu” của ý tưởng vậy đó. Ý chính sẽ nằm ở giữa (ví dụ: “Món quà tặng mẹ”), rồi từ đó con sẽ vẽ những nhánh ra xung quanh (Ví dụ: “Vẽ thiệp”, “Làm vòng tay”, “Tự làm bánh”…). Từ mỗi nhánh lớn lại có thể vẽ thêm nhánh nhỏ hơn (Ví dụ: “Vẽ thiệp” thì có nhánh “Màu sắc”, “Hình trái tim”, “Lời chúc”…).

Xem thêm về Mindmap là gì?

Tại Chương trình học năm 1: Tư Duy Mỹ Thuật & Vẽ Sáng Tạo Trẻ Em của Keyframe Kids, nhà trường đặc biệt chú trọng việc hướng dẫn bé cách lập bản đồ tư duy (Mindmap) một cách sáng tạo.

Khi bé được thực hành vẽ Mindmap một cách bài bản trong môi trường sáng tạo của Keyframe Kids, không chỉ tư duy phân kỳ được mài giũa, mà con còn xây dựng được nền tảng vững chắc về tư duy mỹ thuật, hình thành phản xạ và cảm quan nghệ thuật một cách tự nhiên. 

Đây chính là bước đệm quan trọng để con phát triển toàn diện, không chỉ trong học tập mà còn trong cuộc sống tương lai.

 

Với những hoạt động như vẽ tranh và lập bản đồ tư duy Mindmap, ba mẹ sẽ thấy con không chỉ giỏi vẽ hơn mà còn trở nên thông minh, linh hoạt và đầy tự tin trong mọi suy nghĩ của mình. Đây chính là cách Keyframe Kids tin rằng sẽ chắp cánh cho những năng khiếu trong mỗi bạn nhỏ!

 

2. Đặc điểm của Tư duy phân kỳ

Tư duy phân kỳ thường biểu hiện qua các đặc điểm sau:

• Tính lưu loát (Fluency): Khả năng tạo ra một lượng lớn ý tưởng trong một khoảng thời gian ngắn.
• Tính linh hoạt (Flexibility): Khả năng tạo ra các ý tưởng thuộc nhiều loại hoặc danh mục khác nhau, thay vì chỉ tập trung vào một hướng duy nhất.
• Tính độc đáo (Originality): Khả năng đưa ra những ý tưởng mới lạ, bất ngờ, ít người nghĩ tới.
• Tính chi tiết (Elaboration): Khả năng phát triển, mở rộng và thêm thắt chi tiết vào các ý tưởng ban đầu.

3. Một số nghiên cứu về vai trò của Tư duy phân kỳ

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra vai trò quan trọng của tư duy phân kỳ trong sự phát triển nhận thức và sáng tạo của con người, đặc biệt là trẻ em:

• Giáo sư George Land đã thực hiện một nghiên cứu nổi tiếng về tư duy sáng tạo ở trẻ em và người lớn. Kết quả cho thấy, 98% trẻ em 5 tuổi có khả năng tư duy phân kỳ ở mức thiên tài. Tuy nhiên, tỷ lệ này giảm dần theo độ tuổi, cho thấy giáo dục truyền thống đôi khi có thể kìm hãm khả năng sáng tạo tự nhiên.
• Các nhà tâm lý học sáng tạo xem tư duy phân kỳ là nền tảng của mọi quá trình sáng tạo. Nó giúp con người thoát khỏi lối mòn suy nghĩ, khám phá những ý tưởng đột phá trước khi chọn lọc chúng.
• Trong giáo dục, việc khuyến khích tư duy phân kỳ giúp học sinh không chỉ giải quyết vấn đề mà còn tạo ra các giải pháp độc đáo, phát triển khả năng tự học và thích nghi.

4. Convergent Thinking là gì?

Đối lập với tư duy phân kỳ là Tư duy hội tụ (Convergent Thinking). Đây là khả năng phân tích, đánh giá, và chọn lọc các ý tưởng đã có để tìm ra giải pháp tối ưu, hiệu quả nhất cho một vấn đề. Tư duy hội tụ tập trung vào việc đưa ra câu trả lời “đúng” hoặc giải pháp tốt nhất từ nhiều lựa chọn. Nó giúp thu hẹp các khả năng để đi đến một kết luận cụ thể.

Ví dụ thực tế:

• Tư duy phân kỳ: Khi bé được yêu cầu vẽ một con vật ngoài hành tinh, bé có thể nghĩ ra con vật có 3 mắt, 5 chân, màu tím, biết bay và nói chuyện được… (vô vàn ý tưởng).
• Tư duy hội tụ: Sau khi nghĩ ra nhiều con vật ngoài hành tinh, bé sẽ chọn ra con vật mà bé thấy ưng ý nhất, dễ vẽ nhất hoặc phù hợp nhất với câu chuyện bé muốn kể.

Cả hai loại tư duy này đều quan trọng và bổ trợ cho nhau trong quá trình sáng tạo và giải quyết vấn đề. Tư duy phân kỳ giúp tạo ra nguyên liệu, còn tư duy hội tụ giúp chế biến nguyên liệu đó thành sản phẩm cuối cùng.

6. Ưu nhược điểm của Divergent Thinking

Ưu điểm:

• Khơi nguồn sáng tạo: Là nền tảng để tạo ra những ý tưởng mới mẻ, độc đáo.
• Giải quyết vấn đề linh hoạt: Giúp tìm ra nhiều phương án khác nhau khi đối mặt với khó khăn.
• Phát triển tư duy đột phá: Khuyến khích vượt ra ngoài giới hạn, lối mòn.
• Tăng khả năng thích nghi: Giúp cá nhân dễ dàng điều chỉnh và tìm hướng đi mới trong các tình huống thay đổi.
• Thúc đẩy trí tưởng tượng: Mở rộng biên giới của sự sáng tạo và hình dung.

Nhược điểm:

• Khó kiểm soát: Quá nhiều ý tưởng có thể dẫn đến sự phân tán, thiếu tập trung.
• Dễ đi chệch hướng: Nếu không có tư duy hội tụ đi kèm, có thể tạo ra nhiều ý tưởng không khả thi.
• Tốn thời gian: Giai đoạn động não cần nhiều thời gian và công sức để khám phá mọi khả năng.

7. Làm thế nào để mài giũa tư duy phân kỳ?

Để giúp con phát triển tư duy phân kỳ một cách tự nhiên và hiệu quả, ba mẹ có thể áp dụng các phương pháp sau:

1. Học cách động não (Brainstorming)

Khuyến khích bé tự do nói ra hoặc viết ra tất cả các ý tưởng nảy ra trong đầu, dù chúng có vẻ “kỳ cục” đến đâu. Không phán xét hay phê bình ý tưởng của con ở giai đoạn này. Mục tiêu là số lượng, không phải chất lượng ban đầu.

2. Viết ý tưởng ra giấy

Việc ghi chép lại giúp ý tưởng không bị lãng quên và dễ dàng sắp xếp, kết nối hơn. Khuyến khích bé sử dụng hình ảnh, biểu tượng bên cạnh chữ viết để kích thích não phải hoạt động mạnh mẽ hơn.

3. Thực hành lập bản đồ tư duy (Mindmap) – Bí quyết của Keyframe Kids!

Đây chính là một trong những công cụ mạnh mẽ và trực quan nhất để phát triển tư duy phân kỳ cho bé.

Tại Chương trình học năm 1: Tư Duy Mỹ Thuật & Vẽ Sáng Tạo Trẻ Em của Keyframe Kids, chúng tôi đặc biệt chú trọng việc hướng dẫn bé cách lập bản đồ tư duy (Mindmap) một cách sáng tạo.

• Mindmap là gì? Nó giống như một “bản đồ kho báu” của ý tưởng, nơi ý tưởng chính được đặt ở trung tâm, và các ý phụ, chi tiết được phân nhánh ra xung quanh.
• Phát triển Tư duy phân kỳ qua Mindmap như thế nào?
  • Mở rộng không giới hạn: Từ một chủ đề trung tâm, bé có thể thoải mái vẽ ra hàng loạt nhánh nhỏ, đại diện cho vô số ý tưởng, khía cạnh liên quan mà không bị gò bó. dụ, từ ý tưởng “Mùa hè”, bé có thể phân nhánh ra “Đi biển”, “Ăn kem”, “Nghỉ ngơi”, “Học vẽ”… và mỗi nhánh lại tiếp tục phân nhỏ ra vô số chi tiết.
  • Kích thích não phải: Việc sử dụng màu sắc, hình ảnh, biểu tượng (thay vì chỉ chữ viết) trong Mindmap sẽ kích hoạt mạnh mẽ bán cầu não phải – trung tâm của sự sáng tạo và trí tưởng tượng. Điều này giúp bé không chỉ ghi nhớ tốt hơn mà còn nghĩ ra những ý tưởng độc đáo, bất ngờ.
  • Linh hoạt và Độc đáo: Không có một Mindmap “đúng” hay “sai”. Mỗi bé sẽ có cách thể hiện riêng, từ đó rèn luyện tính linh hoạt và độc đáo trong cách sắp xếp, trình bày ý tưởng của mình.
  • Kết nối ý tưởng: Mindmap giúp bé dễ dàng nhìn thấy mối liên hệ giữa các ý tưởng khác nhau, dù ban đầu chúng có vẻ không liên quan.

Khi bé được thực hành vẽ Mindmap một cách bài bản trong môi trường sáng tạo của Keyframe Kids, không chỉ tư duy phân kỳ được mài giũa, mà con còn xây dựng được nền tảng vững chắc về tư duy mỹ thuật, hình thành phản xạ và cảm quan nghệ thuật một cách tự nhiên. Đây chính là bước đệm quan trọng để con phát triển toàn diện, không chỉ trong học tập mà còn trong cuộc sống tương lai.

Hy vọng những chia sẻ này của Keyframe Kids đã giúp ba mẹ có cái nhìn rõ ràng hơn về tư duy phân kỳ và tầm quan trọng của nó trong việc nuôi dưỡng một thế hệ trẻ em sáng tạo, linh hoạt! Hãy để Keyframe Kids đồng hành cùng con bạn trên hành trình khám phá và phát triển tiềm năng vô hạn này nhé!